Ένα πλοίο, κατά τη διάρκεια της λειτουργικής του ζωής, έρχεται αντιμέτωπο με αρκετές δυσκολίες τεχνικής φύσεως, οι οποίες απορρέουν από το πεδίο δραστηριοποίησής του, ήτοι το θαλάσσιο περιβάλλον.
Στις εν λόγω επιπλοκές συμπεριλαμβάνεται το φαινόμενο του biofouling, δηλαδή της ανεπιθύμητης προσκόλλησης θαλάσσιων οργανισμών στη βυθισμένη στο νερό επιφάνεια των πλοίων – κάτι ιδιαίτερα επιζήμιο για την αποδοτική λειτουργία ενός πλοίου.
Πιο συγκεκριμένα, το biofouling μπορεί να προκαλέσει προβλήματα στη λειτουργία του πλοίου, εμποδίζοντας ή φράζοντας δίκτυα και σωληνώσεις όπου κυκλοφορεί θαλασσινό νερό, και να αυξήσει την κατανάλωση καυσίμου, λόγω μεγαλύτερης υδροδυναμικής αντίστασης της γάστρας. Αποτελεί επίσης τον δεύτερο βασικό μηχανισμό, μετά το θαλάσσιο έρμα, μεταφοράς ξενικών ειδών μέσω των πλοίων.
Πάνω από 4.000 διαφορετικά είδη οργανισμών εμπλέκονται στο φαινόμενο του biofouling, το οποίο μπορεί να αυξήσει την υδροδυναμική αντίσταση του πλοίου μέχρι και κατά 40%. Η προσκόλληση θαλάσσιων οργανισμών στη γάστρα των πλοίων είναι μια σταδιακή διαδικασία με συγκεκριμένη σειρά διαδοχής των διαφόρων οργανισμών. Το ξεκίνημα γίνεται με ένα λεπτό βιοφίλμ από οργανική ύλη και μικροσκοπικά βακτήρια και φύκη, που χρησιμεύει ως υπόστρωμα για την προσκόλληση άλλων μεγαλύτερων φυτών και ζώων, όπως μακροφυκών, μαλακίων και σκωλήκων.
Πολλοί είναι οι παράγοντες που επηρεάζουν την ένταση και τον ρυθμό εξέλιξης του φαινομένου. Ανάμεσά τους οι εξής:
- Η διαθεσιμότητα φωτός και οξυγόνου.
- Η θερμοκρασία και η αλατότητα
- οι χαμηλές θερμοκρασίες το επιβραδύνουν, δεν το αποτρέπουν.
- Η διαθεσιμότητα ανόργανων θρεπτικών αλάτων, υψηλά επίπεδα των οποίων, λόγω ρύπανσης σε κλειστούς κόλπους και λιμάνια, προκαλούν επιτάχυνση του φαινομένου.
- Η ταχύτητα και γενικά το επιχειρησιακό προφίλ του πλοίου, αφού η προσκόλληση είναι ευκολότερη σε πλοία που παραμένουν ακίνητα για μεγάλα χρονικά διαστήματα ή κινούνται με χαμηλή μέση ταχύτητα (π.χ. τα πλοία μεταφοράς ξηρού χύδην φορτίου είναι πιο επιρρεπή σε σχέση με τα πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων).
Η προστασία των υφάλων των πλοίων από το biofouling επιτυγχάνεται με την επίστρωση ειδικών χρωμάτων, που απελευθερώνουν στο νερό βιοκτόνα. Τα χρώματα αυτά είναι γνωστά ως υφαλοχρώματα και ταξινομούνται συνήθως σε διάφορες κατηγορίες, ανάλογα με το συστατικό που αποτελεί τη βάση του χρώματος και τον μηχανισμό απελευθέρωσης των βιοκτόνων στο περιβάλλον.
Τα υφαλοχρώματα που περιέχουν οργανοκασσιτερικές ενώσεις, με κυριότερη το ΤΒΤ (Tributyltin), διαδόθηκαν ευρέως από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 τόσο στα σκάφη αναψυχής όσο και στα ποντοπόρα πλοία, χάρη στην εξαιρετική αποτελεσματικότητά τους στην καταπολέμηση του biofouling. Η επικράτηση των υφαλοχρωμάτων αυτού του είδους είχε καταστροφικά αποτελέσματα για το θαλάσσιο περιβάλλον, ιδιαίτερα σε λιμάνια, μαρίνες και γενικότερα περιοχές με αυξημένη κυκλοφορία πλοίων και χαμηλό ρυθμό ανανέωσης των υδάτων.
Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις των υφαλοχρωμάτων δεύτερης γενιάς που αντικατέστησαν τα οργανοκασσιτερικά βρίσκονται υπό διαρκή παρακολούθηση και αξιολόγηση. Τα σχετικά επιστημονικά δεδομένα οδήγησαν ήδη στην απαγόρευση των υφαλοχρωμάτων που περιέχουν το οργανικό βιοκτόνο cybutryne από την 1/1/2023.
Η αναζήτηση νέων τεχνολογιών για την αποτελεσματική προστασία των υφάλων των πλοίων από το φαινόμενο του biofouling, με τις ελάχιστες δυνατές περιβαλλοντικές επιπτώσεις, αποτελεί αντικείμενο εντατικής επιστημονικής έρευνας.
Πηγή: Οι πληροφορίες για το παραπάνω άρθρο αντλήθηκαν από το βιβλίο «Προστασία του Θαλασσίου Περιβάλλοντος» των Κωνσταντίνου Τριανταφύλλου, Δρος Τζένιφερ Πιστεύου, Σταματικής Αντωνάκου, Ιάσονα Λαΐνου και Ιωάννη Πεσματζόγλου (Εκπαιδευτική Έκδοση Ιδρύματος Ευγενίδου, Αθήνα 2025).
Photo credit: iStock / Denys Yelmanov
