Στενό ή πορθμός, από γεωγραφική άποψη, είναι μια φυσική θαλάσσια δίοδος με μικρό σχετικά πλάτος, που χωρίζει δύο ξηρές και επομένως ενώνει δύο τμήματα θάλασσας.
Η έννοια του στενού διαφοροποιείται από την έννοια της διώρυγας. Η διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι τα στενά είναι φυσικές θαλάσσιες δίοδοι που χωρίζουν δύο ξηρές και ενώνουν δύο θάλασσες, ενώ οι διώρυγες έχουν κατασκευασθεί από τον άνθρωπο δηλαδή είναι τεχνητές υδάτινες αρτηρίες.
Τόσο οι διώρυγες όσο και τα στενά είναι οδοί ναυτικής επικοινωνίας που ενώνουν δύο θάλασσες και έχουν τεράστια σημασία στην ποντοπόρο ναυτιλία καθώς διευκολύνουν τη διενέργεια του διεθνούς εμπορίου. Η διέλευση ενός πλοίου μέσω ενός στενού έχει τεράστιο οικονομικό όφελος, διότι μειώνεται ο χρόνος ταξιδιού, επιτυγχάνεται οικονομία καυσίμων, μειώνεται το κόστος των μεταφερόμενων εμπορευμάτων και κατ’ επέκταση μειώνεται η τελική τιμή του προϊόντος για τον καταναλωτή.
Στη διεθνή σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας προσδιορίζεται η νομική έννοια των στενών διεθνούς ναυσιπλοΐας (straits for international navigation). Τα στενά διεθνούς ναυσιπλοΐας είναι αυτά που υπάρχουν μεταξύ ενός τμήματος ανοικτής θάλασσας ή Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) και ενός άλλου τμήματος ανοικτής θάλασσας ή Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης. Στα στενά διεθνούς ναυσιπλοΐας, όλα τα πλοία και αεροσκάφη απολαμβάνουν το δικαίωμα του πλου διέλευσης.
Ποιες είναι λοιπόν οι βασικότερες θαλάσσιες δίοδοι ανά τον κόσμο;
- Στενά Δαρδανελίων και Βοσπόρου: Τα στενά των Δαρδανελίων, που είναι γνωστά και ως στενά του Ελλησπόντου, βρίσκονται στη βορειοδυτική Τουρκία και αποτελούν τμήμα του ηπειρωτικού συνόρου ανάμεσα στην Ευρώπη και στην Ασία. Το στενό έχει μήκος 61 χιλιόμετρα και πλάτος από 1,2-6,5 χιλιόμετρα και βάθος από 55-90 μέτρα. Τα στενά συνδέουν το Αιγαίο πέλαγος με τη θάλασσα του Μαρμαρά. Σημαντικά λιμάνια κατά μήκος των ακτών των στενών είναι το λιμάνι της Καλλίπολης, του Εσεάμπατ και του Τσανάκκαλε. Τα στενά του Βοσπόρου συνδέουν τη θάλασσα του Μαρμαρά με τη Μαύρη θάλασσα και χωρίζουν το ευρωπαϊκό τμήμα από το ασιατικό τμήμα της Τουρκίας. Το μήκος των στενών φθάνει στα 30 χιλιόμετρα. Το πλάτος τους κυμαίνεται από 0,75 έως 3,7 χιλιόμετρα, και το βάθος τους από 3,5 έως 124 μέτρα.
- Στενό του Γιβραλτάρ: Το στενό του Γιβραλτάρ βρίσκεται στο νοτιότερο άκρο της Ισπανίας, χωρίζει την ευρωπαϊκή ήπειρο από τη βορειοδυτική Αφρική και ενώνει τη Μεσόγειο θάλασσα με τον Ατλαντικό ωκεανό. Τα κράτη που ασκούν δικαιοδοσία στο στενό είναι η Ισπανία, το Μαρόκο και η Μεγάλη Βρετανία. Έχει μήκος 58 χιλιομέτρων και το πλάτος του κυμαίνεται από 13 έως 43 χιλιόμετρα.
- Πορθμός της Μαλάκα και της Σιγκαπούρης: Τα στενά Μαλάκα και Σιγκαπούρης ενώνουν τη θάλασσα Ανταμάν (Ινδικός Ωκεανός) με τη νότια θάλασσα της Κίνας (Ειρηνικός Ωκεανός). Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες οδούς ναυσιπλοΐας στον κόσμο, καθώς αποτελούν την πλησιέστερη θαλάσσια διαδρομή για τη μεταφορά πετρελαίου από τη Μέση Ανατολή και την ανατολική Ασία. Το στενό Μαλάκα μοιράζονται η Ινδονησία και η Μαλαισία, ενώ το στενό της Σιγκαπούρης μοιράζεται μεταξύ της Μαλαισίας, της Ινδονησίας και της Σιγκαπούρης. Τα στενά έχουν μήκος 800 χιλιόμετρα και πλάτος που κυμαίνεται από 65 έως 250 χιλιόμετρα.
- Στενό της Σούντας: Το στενό της Σούντας, ή Σούνδας, βρίσκεται μεταξύ των νήσων Ιάβας και Σουμάτρα, και συνδέει την θάλασσα της Ιάβας (Ειρηνικός Ωκεανός) με τον Ινδικό ωκεανό. Το πλάτος του στενού κυμαίνεται μεταξύ 26 και 110 χιλιομέτρων, ενώ το μέσο βάθος του αγγίζει τα 20 μέτρα.
- Στενό του Ντόβερ: Τα στενό του Ντόβερ χωρίζει την Μεγάλη Βρετανία από τη Γαλλία και συνδέει τη θάλασσα της Μάγχης με τη Βόρεια θάλασσα. Έχει πλάτος που κυμαίνεται από 30 έως 40 χιλιόμετρα, και βάθος μεταξύ 35 και 55 μέτρων. Η κυκλοφορία σ’ αυτό ρυθμίζεται από ένα αυστηρό σύστημα λωρίδων κυκλοφορίας και παροχής πληροφοριών ασφαλούς ναυσιπλοΐας. Οι κύριοι λιμένες στο στενό είναι ο λιμένας του Ντόβερ στην Αγγλία, και ο λιμένας του Καλαί στη Γαλλία. Κάτω από το στενό κατασκευάσθηκε η γνωστή σήραγγα της Μάγχης που επιτρέπει τη σιδηροδρομική σύνδεση της Μεγάλης Βρετανίας με τη Γαλλία και κατ’ επέκταση με την ευρωπαϊκή ήπειρο.
- Στενά του Ορμούζ και του Μπαμπ-Ελ Μάντεμπ: Τα Στενά του Ορμούζ συνδέουν τον Περσικό κόλπο με τον κόλπο του Ομάν και την Αραβική θάλασσα. Είναι το μοναδικό θαλάσσιο πέρασμα για τον Περσικό κόλπο, και ως εκ τούτου, έχει μεγάλη στρατηγική σημασία, καθώς διέρχονται πετρελαιοφόρα που μεταφέρουν φορτίο από διάφορους λιμένες του Περσικού κόλπου. Σημειώνεται ότι από το στενό διέρχεται το 1/3 του παγκόσμιου φορτίου LNG. Στο στενό βρίσκονται και τα νησιά Qeshm, Ορμούζ και Hengām. Το στενό έχει πλάτος από 55 έως 95 χιλιόμετρα. Το στενό του Μπαμπ-Ελ-Μάντεμπ, πλάτους 32 χιλιομέτρων, συνδέει την Ερυθρά θάλασσα με τον κόλπο του Άντεν και την Αραβική θάλασσα (Ινδικός Ωκεανός).
- Βερίγγειος πορθμός: O Βερίγγειος πορθμός βρίσκεται ανάμεσα στο ακρωτήριο Ντέζνιοβ (Ρωσία) στο ανατολικότερο άκρο της ασιατικής ηπείρου, και στο ακρωτήριο του Πρίγκηπα της Ουαλίας στην Αλάσκα. Ο πορθμός ενώνει τη θάλασσα Τσούκσι (Αρκτικός Ωκεανός) με τη Βερίγγειο θάλασσα (Ειρηνικό ωκεανό). Έχει μήκος 88 χιλιομέτρων, βάθος που κυμαίνεται από 30 έως 50 μέτρα, ενώ το πλάτος στο στενότερο σημείο του αγγίζει τα 85 χιλιόμετρα. Τους χειμερινούς μήνες επικρατούν θύελλες και η θάλασσα καλύπτεται από πάγους, πάχους 1,2 έως 1,5 μέτρων.
- Πορθμός του Μαγγελάνου: Το στενό του Μαγγελάνου συνδέει τον Ατλαντικό με τον Ειρηνικό Ωκεανό. Βρίσκεται στο νότιο άκρο της νότιας Αμερικής. Ανήκει εξ ολοκλήρου στην επικράτεια της Χιλής, εκτός από το ανατολικότερο άκρο που ανήκει στην Αργεντινή. Το στενό έχει μήκος 560 χιλιόμετρα, και πλάτος που κυμαίνεται μεταξύ 3 και 32 χιλιόμετρα. Ο κυριότερος λιμένας στο στενό είναι ο Punta Arenas, από όπου εξάγεται κυρίως μαλλί από τη Χιλή.
- Στενό της Μεσσήνης: Το στενό της Μεσσήνης βρίσκεται στη Μεσόγειο θάλασσα, χωρίζει τη Σικελία από την Ιταλική χερσόνησο και συνδέει την Τυρρηνική θάλασσα με το Ιόνιο πέλαγος. Το μήκος του είναι 32 χιλιόμετρα, και το πλάτος του κυμαίνεται μεταξύ 3 και 16 χιλιομέτρων. Το βάθος του φθάνει, στη βόρεια πλευρά του, τα 90 μέτρα.
- Στενό Τσουγκαρού: Το στενό Τσουγκαρού (Tsugaru Strait), είναι στενό που βρίσκεται στην Ιαπωνία, στον βορειοανατολικό Ειρηνικό Ωκεανό. Χωρίζει το νησί της Ιαπωνίας Χονσού (Honsu) από το νησί Χοκκάιντο (Hokkaido), και ενώνει τη Θάλασσα της Ιαπωνίας με τον Ειρηνικό ωκεανό. Το πλάτος του κυμαίνεται μεταξύ 15 και 25 χιλιομέτρων, ενώ το βάθος αγγίζει τα 20 μέτρα. Κάτω από το στενό έχει κατασκευαστεί η σήραγγα Σεϊκάν (Sei kan Tunnel) που συνδέει τις πόλεις-λιμάνια Αομόρι (Aomori) και Χακοντάτε (Hakodate).
- Πορθμός του Ευρίπου: Βρίσκεται μεταξύ της Στερεάς Ελλάδας και της Εύβοιας στη Χαλκίδα. Έχει μήκος 8 χιλιόμετρα, πλάτος που κυμαίνεται από 0,04 έως 1,6 χιλιόμετρα, και βάθος 8,5 μέτρα.
Πηγή: Οι πληροφορίες για το παραπάνω άρθρο αντλήθηκαν από το βιβλίο «Ναυτική Γεωγραφία» της Πολυξένης Γ. Μοίρα και του Δημήτριου Ν. Μυλωνόπουλου (Εκπαιδευτική Έκδοση Ιδρύματος Ευγενίδου, Αθήνα 2020)
